Zelfhulpgroepen: geen project, maar een beweging

Blog | 09-10-2015Alex Evans

Verandering lijkt soms eindeloos langzaam te gaan, maar de resultaten van de Ethiopische zelfhulpgroepen, die zich vermenigvuldigen als gist, zijn het wachten waard.

Collega Caspar is altijd al bijzonder enthousiast over wat er gebeurt in Ethiopië. Al jaren werkt Tear daar samen met Tearfund Engeland in het opzetten van zogenaamde zelfhulpgroepen. Alex Evans van de Universiteit van New York bezocht recent deze projecten als consultant en raakte onder de indruk van hoe de levens van de allerarmsten veranderen door een simpel idee. 

Dit is de Nederlandse vertaling van het stuk dat eerder werd gepubliceerd op Global Dashboard: Notes from the Future en op de website van de The Guardian.

'Ik ben nooit echt enthousiast geweest van het idee dat verandering met één stap tegelijk gaat, in een schijnbaar eindeloos traag tempo, meetbaar in decennia. Dit kan een nogal frustrerend wereldbeeld zijn als je werkt aan het mondiale klimaatbeleid, maar nu en dan diep bevredigend als je erop uit gaat en ziet dat echte ontwikkeling plaatsvindt op echte plaatsen met een onwaarschijnlijke snelheid.

De boekhouding van een Ethiopische zelfhulpgroep

En nu blijkt dat dat eruit ziet zoals op dit plaatje. Elke rij in de tabel is van een vrouw die lid is van een zelfhulpgroep in een dorp vlakbij Nazret in Ethiopie. Elke kolom staat voor een van hun wekelijkse bijeenkomsten. En elk van de cijfers vijf, staat voor vijf ‘birr’ (ongeveer 20 eurocent) dat elk lid spaart, week in, week uit. 

Dat is niet veel, maar je staat versteld van wat er gebeurt. Meteen kunnen de vrouwen samen hun voedsel in grote hoeveelheden inkopen tegen een hoge korting. En wat nog belangrijker is: ieder van hen kan geld gaan lenen uit de gezamenlijke spaarpot en zo op nieuwe manieren een inkomen verwerven. Eerst op kleine schaal - door zand en beton te kopen en daarvan zuinige fornuizen te maken en die te verkopen. Of door een bakkerij te beginnen in plaats van te werken als dagloner.

Van één maaltijd per dag tot een eigen taxi

Tegen de tijd dat een groep een paar jaar bestaat - zoals de groep die ik de volgende dag bezochtg in de stad Adama - gaat hij als een trein. Leden van de zelfhulpgroep sparen tien keer zoveel als toen ze begonnen. Ze zetten geld opzij in een sociaal verzekeringsfonds voor het geval een van hen ziek wordt of een ongeval krijgt.

En de leningen die ze nemen zijn veel groter - om koeien te kopen zodat ze de melk kunnen verkopen, of voor het bouwen van een huisuitbreiding om kamers te gaan verhuren. Of voor de koop van een taxi, of (in één geval) zelfs het openen van een klein zwembad. De leden van de groep praten in termen van solvabiliteit, rendement en businessplannen. Ze zeggen dat hun volgende stap is om samen een onderneming met een veestapel te beginnen. En ik geloof hen.

Allemaal zijn ze in het begin uitgekozen omdat zij de armsten van de armen waren; het moeilijkst te bereiken, de meest kwetsbare groepen, degenen die leefden op één maaltijd per dag of soms zelfs minder. Nu hebben ze smartphones, banken om op te zitten, kleine huisjes. Sommige van hun kinderen zitten op het hoger onderwijs.

Het draait niet om geld, maar om relaties

Maar nu komt het bijzondere: ze zeggen allemaal dat het niet om het geld draait. Ze zijn dolenthousiast over het sparen, begrijp me niet verkeerd. Maar ze zeggen dat hetgene dat echt veranderd is hun leven de relaties met elkaar zijn: "We zijn nu familie." Het vertrouwen dat ze hebben in hun groep. De verschuiving in hun relaties met hun echtgenoten toen ze stopten met afhankelijk zijn en een eigen inkomen kregen. En boven alles, de kracht om zelf verandering teweeg te brengen, in plaats van dat verandering met hen gebeurt: “We waren eerst zo timide."

Dat hoort ook bij het idee. Zo stelt elke groep zijn eigen statuten op. Hoewel er een facilitator klaarstaat om te helpen, legt niemand ze op hoe ze de groep draaiende moeten houden. Om beurten stellen de leden de agenda op, zitten ze de vergaderingen voor, en vatten ze de discussie samen. De groepsleden zelf beoordelen hun leden op integriteit en spreekvaardigheid. Ze dragen zelf de verantwoordelijkheid. Zij leggen zichzelf straf op als ze te laat zijn. 

Als zelfhulpgroepen rijpen, organiseren ze zichzelf in clusters, en vervolgens die clusters in federaties. Ze zetten meer spaargroepen op en helpen die op gang te komen. Ze zetten kinderclubs op tijdens de vakantie en vervolgens kleuterscholen, en dan basisonderwijs. Ze regelen trainingen voor hun leden. Ze beginnen met het scheiden van water en sanitatie. En ze knappen de buurt op door bomen te planten. 

Wat kost dat?

En raad nu maar eens hoeveel hulp het kost om één zelfhulpgroep te runnen...

Een schijntje. Volgens een kosten-batenanalyse  is het rendement 173 euro voor elke uitgegeven euro. Een bijna ongelooflijk hoge vermenigvuldiging, één van de hoogste ooit gemeten bij een ontwikkelingsproject.

Voor een groot deel bedruipen deze groepen zichzelf. Ik geef toe, het kost geld om netwerken op te zetten van facilitators in gebieden waar er nog geen volwassen clusters zijn. Maar deze kosten worden in eerste instantie voornamelijk gedragen door de plaatselijke kerk of gemeenschappen. 

Toen ik voor het eerst hoorde over zelfhulpgroepen in Ethiopië, dacht ik dat ze een vorm van sociale bescherming waren. Nu ik ze heb bezocht, besef ik dat het tegenovergestelde het geval is. Dit heeft niets te maken met welzijn.

Dit is geen project. Dit is een beweging.

Ik ben geen programma-expert, noch een monitoring- en evaluatienerd. Maar ik heb in de afgelopen jaren bij de vele ontwikkelingsprojecten die ik bezocht nog nooit zoiets gezien. Dit is geen project, dit is een beweging. Er zijn nu 25 duizend zelfhulpgroepen in Ethiopië, en ze vermenigvuldigen zich als gist. En het is absoluut, categorisch, volledig transformerend.

Dit alles is voor het grootste deel gebeurd als gevolg van het werk dat christelijke ontwikkelingorganisatie Tearfund* heeft gedaan met de lokale kerken in de afgelopen twee decennia. En als je praat met de landendirecteur van Tearfund in Ethiopië, Keith Etherington, krijg je een sterk het gevoel dat je slechts de openingsact van dit verhaal hebt gezien.

Dit is een van de meest indrukwekkende voorbeelden van ontwikkelingswerk die ik ooit heb gezien. En het wordt gedaan met weinig geld. En met meer geld, kan veel meer worden gedaan om de beweging uit te rollen over het hele land. Als u van plan bent om binnenkort ergens geld aan te geven, kan ik me geen bestemming voorstellen met een beter rendement dan deze.'

* met Tear Nederland (red.)

Alex Evans is Senior Fellow bij het Centrum voor Internationale Samenwerking (CIC)  aan de Universiteit van New York. Dit stuk werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op Global Dashboard: Notes from the Future en op de website van de The Guardian.

Draag bij aan duurzame verandering

  
Bij een maandelijkse gift vanaf 10 euro ontvang je een mooi welkomstcadeau. 

Bestel ons gratis magazine 'Moed'
Vol met verhalen over krachtige mensen wereldwijd die in actie komen voor gerechtigheid.

Meer over het project

Weerbaarheid in de Hoorn van Afrika

Ethiopië (Afrika)
In Ethiopië werken mensen via zelfhulpgroepen een een betere voedselzekerheid.